Пластиката во океаните: зошто решението сѐ уште е далеку?
Според научните проценки, секоја година во светските мориња завршуваат милиони тони пластика, при што точните бројки значително се разликуваат во зависност од методологијата. Најголемиот дел од отпадот не завршува директно во морето, туку доспева таму преку реките, особено во делови од Азија, каде што инфраструктурата за собирање и преработка не успева да го следи растот на потрошувачката. Не смее да се занемари ни улогата на рибарството, бидејќи изгубените или отфрлените мрежи со години продолжуваат да ловат риби, желки и делфини.
Морските струи, кои во северниот дел на Тихиот Океан образуваат огромни кружни системи, со децении го концентрираат плутачкиот отпад во неколку области. Најпознатата од нив, таканаречената Голема пацифичка дамка од отпад меѓу Калифорнија и Хаваи, според проценките е околу трипати поголема од Франција. Сепак, сликата за плутачки остров од ѓубре по кој би можело да се оди е погрешна: отпадот главно е распаднат на безброј ситни фрагменти, кои лебдат под површината и тешко се забележуваат од палубата на брод. За морските животни последиците се често фатални: желките ги мешаат пластичните ќеси со медузи, а морските птици ги хранат своите млади со парчиња пластика, што може да доведе до смрт од глад со полн стомак.
Под влијание на ултравиолетовото зрачење и механичкото дејство на брановите, пластиката не се разградува, туку само се распаѓа на сѐ помали честички. Фрагментите помали од пет милиметри во стручната литература се означуваат како микропластика. Таа веќе е докажана речиси насекаде, од врвот на Монт Еверест до Маријанската бразда, што покажува колку длабоко пластиката навлегла во глобалните екосистеми. Микроскопски честички се пронајдени и во солта за јадење, во водата за пиење, па дури и во човечката крв и во плацентата, иако методите на мерење сѐ уште се предмет на научна дебата. Дали и во која мера микропластиката му штети на човечкото здравје, засега не може со сигурност да се каже; сепак, многу истражувачи сметаат дека би било непромислено да се чека на конечни докази пред да се преземат мерки.
Европската унија одговори во 2019 година со директива за пластиката за еднократна употреба, која е насочена кон производите што најчесто се наоѓаат на европските плажи. Од 2021 година во државите членки се забранети сламки, пластични прибори за јадење и стапчиња за уши, доколку постојат лесно достапни алтернативи. Критичарите сепак укажуваат дека ваквите забрани се симболично важни, но опфаќаат само мал дел од вкупниот пластичен отпад, и дека без намалување на производството проблемот не може да се реши.
Токму поради тоа, државите членки на Обединетите нации во 2022 година се договорија да изработат правно обврзувачки глобален договор, кој би го опфатил целиот животен циклус на пластиката, од производството до отстранувањето. Преговорите, кои требаше да завршат до крајот на 2024 година, досега останаа без резултат, бидејќи интересите на учесниците тешко можат да се помират. Бројни држави, меѓу кои и членките на Европската унија, бараат обврзувачки ограничувања на производството на примарна пластика, бидејќи сметаат дека рециклирањето само по себе не би било доволно. Од друга страна, земјите што произведуваат нафта, како Саудиска Арабија и Русија, одбиваат какви било ограничувања на производството и сакаат договорот да се сведе пред сѐ на подобро управување со отпадот. Доколку не се најде компромис, постои опасност на крајот да биде усвоен договор без вистинска сила, кој повеќе би служел како симбол отколку како делотворен инструмент.
Само едно се чини сигурно: сѐ додека светското производство на пластика продолжува да расте, ниту најдобрите системи за рециклирање нема да можат да го запрат приливот на отпад во океаните. Затоа решението веројатно нема да дојде само од технологијата, туку ќе бара длабоки промени во начинот на кој произведуваме, пакуваме и трошиме.