Кој во иднина ќе ги плаќа пензиите на континентот што старее?
Европа, која со векови важеше за двигател на глобалниот развој, денес е континентот со највисока средна старост на светот. Во речиси сите европски држави стапката на плодност е осетно под нивото од околу 2,1 деца по жена, кое демографите го сметаат за неопходно за да се одржи стабилен бројот на населението без доселување. Истовремено, очекуваниот животен век, благодарение на напредокот во медицината и подобрите услови за живот, во поголемиот дел од Западна Европа веќе изнесува над 80 години. Резултатот е демографска пирамида што сѐ повеќе наликува на урна: бројот на пензионерите постојано расте, додека генерациите на работоспособна возраст стануваат сѐ потесни.
Овој пресврт особено силно ги погодува пензиските системи, кои во најголем дел од Европа почиваат на принципот на меѓугенерациска солидарност. Ако сегашните трендови продолжат, односот меѓу лицата на работоспособна возраст и оние постари од 65 години, кој денес во Европската унија изнесува околу три спрема еден, би можел до крајот на векот да се намали на помалку од два спрема еден. Владите затоа се соочуваат со непријатен избор: да ги зголемат придонесите и даноците, да ги намалат пензиите или да ја поместат нагоре старосната граница за пензионирање. Германија, на пример, уште во 2007 година одлучи постепено да ја подигне границата од 65 на 67 години. Притоа, пензиите се само едната страна на медалот, бидејќи постарото население неизбежно бара и повеќе лекови, болничко лекување и долготрајна нега.
Недостигот на работна сила, за кој економистите предупредуваат веќе со години, одамна не е апстрактна прогноза, туку секојдневие во многу гранки. Во болниците и домовите за стари лица недостигаат медицински сестри и негуватели, а во руралните средини голем број фирми не успеваат да ги пополнат слободните работни места. Ситуацијата веројатно ќе се заостри уште повеќе кога во наредните години во пензија ќе заминат бројните генерации родени во шеесеттите години, бидејќи на нивно место на пазарот на трудот ќе влезат значително помалку млади луѓе.
Германија, чија економија особено силно зависи од индустријата и квалификуваната работна сила, затоа сѐ посистематски се свртува кон странство. За регионот особено значајно е таканареченото правило за Западен Балкан, кое од 2016 година им овозможува на граѓани од шест држави, меѓу кои и Северна Македонија, да се вработат во Германија без формално признаена квалификација, доколку имаат конкретна понуда за работа. Годишната квота, која претходно изнесуваше 25.000 лица, во 2024 година беше удвоена на 50.000.
Она што од германска перспектива изгледа како прагматично решение, од гледна точка на земјите на потекло често претставува сериозна загуба. Пописот од 2021 година покажа дека во Северна Македонија живеат помалку од 1,9 милиони жители, што е значително помалку отколку на претходниот попис од 2002 година, а голем дел од разликата се должи на иселувањето. Така настанува маѓепсан круг: колку повеќе млади луѓе заминуваат, толку побрзо старее населението што останува, а со тоа се намалува и бројот на оние што би требало да ги финансираат идните пензии.
Застапниците на трудовата миграција истакнуваат дека дознаките од странство им помагаат на многу семејства и дека работниците што ќе се вратат со себе носат ново знаење и искуство. Критичарите, пак, предупредуваат дека од таквата размена долгорочно профитираат пред сѐ побогатите земји, додека посиромашните ги губат токму оние луѓе без кои нивниот развој тешко би бил можен. Затоа сѐ почесто се разговара за модели на партнерство во кои земјите што примаат работници би учествувале во трошоците за образование во земјите на потекло, за да не се исцрпуваат и онака ограничените човечки ресурси. Останува отворено прашањето дали Европа ќе успее да го ублажи сопственото стареење без да ја продлабочи демографската криза кај своите соседи.