Pse zgjedhja e pasardhësit të Guterresit është një provë për vetë Kombet e Bashkuara?
Zgjedhja e sekretarit të përgjithshëm të dhjetë të Kombeve të Bashkuara, i cili më 1 janar 2027 duhet të pasojë Antonio Guterresin, po zhvillohet në një moment kur organizata përballet me një nga krizat më të rënda deri më sot. Bllokimet në Këshillin e Sigurimit, mungesa kronike e parave dhe mbështetja e pakësuar nga SHBA-ja, financuesi më i madh i organizatës, e kanë vënë në pikëpyetje rolin e saj. Njëkohësisht, shumë shtete anëtare shpresojnë për dy ndryshime historike: gruaja e parë në krye të organizatës dhe, pas më shumë se tri dekadash, sërish një sekretar i përgjithshëm nga Amerika Latine dhe Karaibet.
Sipas nenit 97 të Kartës së OKB-së, sekretarin e përgjithshëm e emëron Asambleja e Përgjithshme me rekomandim të Këshillit të Sigurimit, gjë që në praktikë do të thotë se vendimin e vërtetë e marrin pesëmbëdhjetë anëtarët e Këshillit. Për një kohë të gjatë zgjedhja bëhej pas dyerve të mbyllura, por që nga viti 2016 kandidatët i paraqesin publikisht programet e tyre para të gjitha shteteve anëtare. Megjithatë, përzgjedhja thelbësore ende ndodh në votimet e fshehta paraprake në Këshill, për të cilat nuk mbahen procesverbale zyrtare.
Në çdo fletëvotim anëtarët mund ta inkurajojnë ose ta dekurajojnë kandidatin, ose të mos shprehin mendim, ndërsa për rekomandim nevojiten të paktën nëntë inkurajime dhe asnjë veto. Prandaj rezultatet duhen lexuar me kujdes: edhe tetë inkurajime vlejnë pak nëse mes dekurajimeve fshihet një veto e SHBA-së, Kinës, Rusisë, Francës ose Britanisë së Madhe. Në vitin 2016, në një fazë të mëvonshme, anëtarët e përhershëm votuan me fletëvotime me ngjyrë të veçantë, që të shihej kush do të vinte veto. Në votimin e tretë, më 18 shtator, Rebeca Grynspan, sekretare e përgjithshme e UNCTAD-it dhe ish-zëvendëspresidente e Kosta Rikës, mori nëntë inkurajime, më shumë se të gjithë. Pas saj, me tetë inkurajime, u rendit Carolyn Rodrigues-Birkett, ambasadore e Guajanës në OKB, ndërsa Rafael Grossi, drejtori i përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, mori më shumë dekurajime se inkurajime. Daniel Forti nga Grupi Ndërkombëtar i Krizave vlerësoi se gara tani ka dy favorite të qarta, por se asnjëra prej tyre nuk ka mbështetje të mjaftueshme për të qenë e sigurt nga një veto.
Rënien më të fortë e pësoi Michelle Bachelet, ish-presidente e Kilit dhe ish-komisionere e lartë e OKB-së për të drejtat e njeriut. Kandidatura e saj u dobësua pasi presidenti i ri kilian José Antonio Kast e tërhoqi mbështetjen e vendit të tij. Pas gjithnjë e më pak inkurajimesh, gjashtë në korrik, dy në gusht dhe vetëm një në shtator, ajo më 19 shtator u tërhoq nga gara. Kështu mbeten shtatë kandidatë, katër gra dhe tre burra.
Argumenti për një grua të parë në krye të OKB-së vështirë se mund të kundërshtohet: të nëntë sekretarët e përgjithshëm deri më sot kanë qenë burra, ndërsa Asambleja e Përgjithshme në një rezolutë i ka inkurajuar shtetet të nominojnë gra. Rotacioni rajonal, nga ana tjetër, nuk është i shkruar askund, por shumë mendojnë se tani është radha e Amerikës Latine dhe e Karaibeve. Nga rajoni deri tani këtë post e ka mbajtur vetëm peruani Javier Pérez de Cuéllar, nga viti 1982 deri në 1991. Përvoja e vitit 2016 tregon sa pak detyron ky zakon: atëherë shumë prisnin një sekretar të përgjithshëm nga Evropa Lindore, por u zgjodh Guterresi i ardhur nga Evropa Perëndimore.
Kushdo që të fitojë, do të trashëgojë një organizatë në krizë të thellë financiare. Guterresi paralajmëroi se OKB-së i kanoset një kolaps financiar i afërt, sepse kuotat e papaguara deri në fund të vitit 2025 arritën në 1,57 miliardë dollarë. Për më tepër, administrata e presidentit amerikan Donald Trump i ka shkurtuar ndjeshëm fondet për organizatën. Paradoksi qëndron në faktin se sekretari i përgjithshëm i ardhshëm duhet të fitojë mbështetjen pikërisht të fuqive të mëdha, mosmarrëveshjet e të cilave më shpesh e bllokojnë Këshillin e Sigurimit. Votimi i ardhshëm paraprak mund të mbahet pas 28 shtatorit, kur përfundon java e nivelit të lartë e Asamblesë së Përgjithshme.