A mund teknologjia ta rikthejë besimin në zgjedhje në Bosnjë dhe Hercegovinë?

Kur më 4 tetor rreth 3,4 milionë qytetarë të Bosnjës dhe Hercegovinës do të dalin në qendrat e votimit, ata do të zgjedhin gjithsej 518 zyrtarë në disa nivele të pushtetit, nga Presidenca treanëtarëshe deri te dhjetë kuvendet kantonale. Këto janë zgjedhjet e para të përgjithshme që nga tetori 2022, dhe mbahen në një kohë kur vendi njëkohësisht përpiqet të përparojë drejt Bashkimit Evropian dhe përballet me tensione serioze politike. Në zgjedhje marrin pjesë 82 subjekte politike, më shumë se në vitin 2022. Fushata zgjat deri më 3 tetor në orën 7 të mëngjesit, kur fillon heshtja zgjedhore.

Kompleksiteti i zgjedhjeve është pasojë e drejtpërdrejtë e Marrëveshjes së Paqes së Dejtonit të vitit 1995, e cila i dha fund luftës, por krijoi një sistem të bazuar në ekuilibër etnik. Vendi përbëhet nga dy entitete, Federata e BeH-së dhe Republika Serbe, si dhe nga Distrikti i Brçkos, ndërsa Federata është e ndarë më tej në dhjetë kantone. Presidencën treanëtarëshe e përbëjnë nga një përfaqësues i boshnjakëve, kroatëve dhe serbëve, të cilët ndërrohen si kryesues çdo tetë muaj. Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut që në vitin 2009 vendosi se ky model i diskriminon qytetarët që nuk janë boshnjakë, kroatë apo serbë, por vendi për vite me radhë nuk arriti ta zbatojë vendimin.

Risia më e madhe këtë herë është teknologjike. Komisioni Qendror i Zgjedhjeve për herë të parë do të përdorë 6.000 pajisje për identifikimin biometrik të votuesve dhe po aq skanerë për fletëvotimet në rreth 5.000 qendra votimi, ndërsa rezultatet do të transmetohen në mënyrë elektronike. Për pajisjet është lidhur një kontratë në vlerë prej 74,5 milionë markash të konvertueshme, rreth 44 milionë dollarë. Autoritetet pohojnë se sistemi do t'i parandalojë votimin e dyfishtë, votimin në emër të tjetrit dhe falsifikimin e nënshkrimeve. Pajisjet e reja futen pas një projekti pilot të udhëhequr nga BE-ja. Megjithatë, jo të gjithë janë entuziastë. Milorad Dodik, ish-presidenti i Republikës Serbe, pohon se teknologjia e re në fakt synon t'u mundësojë përfaqësuesve ndërkombëtarë manipulime. Vetë Dodik nuk mund të kandidojë, sepse Gjykata e BeH-së i ndaloi të ushtrojë funksion publik për gjashtë vjet.

Analistët pajtohen se fushatën e shënojnë ndarjet etnike, e jo politikat konkrete. Partitë i mobilizojnë votuesit përmes emocioneve dhe konflikteve, ndërsa për ekonominë, arsimin, shëndetësinë dhe rrugën evropiane pothuajse nuk flitet. Gjuha e urrejtjes është e ndaluar në vendet publike të fushatës. Kjo është paradoksale, sepse vendi është kandidat për anëtarësim në BE që nga dhjetori 2022, ndërsa në mars 2024 liderët e Bashkimit vendosën të hapin negociatat e anëtarësimit. Brukseli prej vitesh e kushtëzon përparimin e mëtejshëm me reforma në drejtësi dhe në procesin zgjedhor.

Teknologjia vetvetiu nuk do t'i zgjidhë problemet e thella të vendit. Nëse zgjedhjet kalojnë pa ankesa serioze, kjo do të jetë një hap i vogël, por i rëndësishëm drejt besimit më të madh në institucione. Nëse përkundrazi pajisjet e reja, së bashku me tensionet politike, krijojnë mosmarrëveshje të reja, vendi mund të hyjë në një periudhë tjetër bllokimi. Me transmetimin elektronik, rezultatet e para duhet të mbërrijnë më shpejt se më parë, por prova e vërtetë do të jetë nëse humbësit do t'i pranojnë.