Pse zgjerimi i BE-së drejt Ballkanit Perëndimor vazhdimisht ngec në vend?

Kur shtetet anëtare në samitin në Selanik në vitin 2003 u premtuan vendeve të Ballkanit Perëndimor një perspektivë evropiane, shumëkush besonte se integrimi i rajonit do të ishte çështje e disa vjetëve. Më shumë se dy dekada më vonë, bilanci është zhgënjyes: nga rajoni deri tani vetëm Kroacia, e cila u anëtarësua në vitin 2013, është anëtare e plotë e Bashkimit. Vendet e tjera ndodhen në faza të ndryshme të procesit, ndërsa disa prej tyre presin para dyerve të Bashkimit tashmë pothuajse dy dekada.

Vetë procesi i anëtarësimit ndjek një logjikë strikte kushtëzimi: kandidati duhet ta marrë përsipër tërë legjislacionin e Bashkimit, i cili është i ndarë në 35 kapituj negociues, nga prokurimi publik deri te mbrojtja e mjedisit. Çdo kapitull mund të hapet dhe të mbyllet vetëm pasi të plotësohen kritere të përcaktuara më parë, ndërsa për secilin nga këta hapa është i nevojshëm pëlqimi unanim i të gjitha shteteve anëtare. Pikërisht ky parim i unanimitetit, i cili duhej t'i mbronte interesat e çdo anëtari, në praktikë i jep çdo qeverie mundësinë ta mbajë gjithë procesin peng për mosmarrëveshjet e saj dypalëshe.

Mali i Zi, i cili negocion që nga viti 2012 dhe i ka hapur pothuajse të gjithë kapitujt, konsiderohet kandidati më i avancuar. Në rastin e Serbisë, me të cilën negociatat filluan në vitin 2014, përparimi është dukshëm më i ngadaltë, ndër të tjera sepse Brukseli e lidh të ardhmen e saj evropiane me normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën. Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut, nga ana e tyre, i hapën zyrtarisht negociatat vetëm në vitin 2022, pas vitesh pritjeje në paradhomën e Bashkimit.

Rasti maqedonas tregon veçanërisht qartë se sa fort çështjet dypalëshe mund ta formësojnë procesin. Edhe pse vendi e mori statusin e kandidatit që në vitin 2005, Greqia për vite me radhë e bllokoi fillimin e negociatave, sepse mendonte se emri Maqedoni nënkuptonte pretendime territoriale ndaj krahinës së saj veriore me të njëjtin emër. Mosmarrëveshja u kapërcye vetëm me Marrëveshjen e Prespës të vitit 2018, me të cilën vendi pranoi emrin Maqedoni e Veriut, gjë që për shumë qytetarë përbënte një kompromis të dhimbshëm. Në vend të përparimit të pritur, pasoi një bllokadë e re: Bullgaria kërkoi përfshirjen e bullgarëve në Kushtetutë si pakicë, si dhe lëshime në çështjet e historisë dhe të gjuhës. Meqë për ndryshim kushtetues nevojitet shumicë prej dy të tretash në Kuvend, kjo kërkesë i thelloi ndarjet politike, ndërsa një pjesë e opinionit publik e përjetoi si ndërhyrje në identitetin kombëtar.

Përtej mosmarrëveshjeve dypalëshe, kriteri kyç mbetet sundimi i ligjit, të cilin Brukseli në vitet e fundit e ka vënë në vetë qendrën e metodologjisë së anëtarësimit. Sipas kësaj logjike, kapitujt për drejtësinë dhe të drejtat themelore janë të parët që hapen dhe të fundit që mbyllen, kështu që përparimi në të gjitha fushat e tjera varet prej tyre. Raportet e Komisionit rregullisht i kritikojnë ndikimin politik mbi gjyqësorin, luftën selektive kundër korrupsionit dhe presionet mbi mediat e pavarura. Kritikët njëkohësisht paralajmërojnë se miratimi formal i ligjeve vlen pak, nëse ato nuk zbatohen me konsekuencë në praktikë.

Megjithatë, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi kandidatët. Në disa shtete anëtare zgjerimi është jopopullor, ndërsa qeveritë kanë frikë se pranimi i shteteve të reja, relativisht të varfra do t'i mbingarkonte buxhetin dhe institucionet e Bashkimit. Prandaj gjithnjë e më të zëshëm janë zërat se Bashkimi duhet, para pranimit të anëtarëve të rinj, t'i reformojë procedurat e veta, për shembull me heqjen e unanimitetit në politikën e jashtme. Të tjerët, nga ana tjetër, paralajmërojnë se çdo vonesë e mëtejshme do t'i hapte hapësirë Rusisë, Kinës dhe aktorëve të tjerë të jashtëm, të cilët tashmë po përpiqen ta rrisin ndikimin e tyre në rajon. Pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 vërtet i dha zgjerimit një shtysë të re politike, por deri tani kjo shtysë vetëm pjesërisht u shndërrua në përparim konkret për Ballkanin Perëndimor. Nëse vendet e rajonit do të bëhen anëtare në dekadën e ardhshme, do ta përcaktojë para së gjithash një gjë: gatishmëria e të dyja palëve për t'i përmbushur premtimet e veta.