Може ли технологијата да ја врати довербата во изборите во Босна и Херцеговина?

Кога на 4 октомври околу 3,4 милиони граѓани на Босна и Херцеговина ќе излезат на гласачките места, тие ќе избираат вкупно 518 функционери на неколку нивоа на власта, од тричленото Претседателство до десетте кантонални собранија. Ова се првите општи избори од октомври 2022 година, а се одржуваат во време кога земјата истовремено се обидува да напредува кон Европската унија и се соочува со сериозни политички тензии. На изборите учествуваат 82 политички субјекти, повеќе отколку во 2022 година. Кампањата трае до 3 октомври во 7 часот наутро, кога започнува изборниот молк.

Сложеноста на изборите е директна последица на Дејтонскиот мировен договор од 1995 година, кој ја заврши војната, но создаде систем заснован на етничка рамнотежа. Земјата се состои од два ентитета, Федерацијата на БиХ и Република Српска, како и од Брчко дистрикт, а Федерацијата е дополнително поделена на десет кантони. Тричленото Претседателство го сочинуваат по еден претставник на Бошњаците, Хрватите и Србите, кои се менуваат како претседавач на секои осум месеци. Европскиот суд за човекови права уште во 2009 година пресуди дека ваквиот модел ги дискриминира граѓаните кои не се Бошњаци, Хрвати или Срби, но земјата со години не успеа да ја спроведе пресудата.

Најголемата новина овој пат е технолошка. Централната изборна комисија за првпат ќе употреби 6.000 уреди за биометриска идентификација на гласачите и исто толку скенери за гласачките ливчиња на околу 5.000 гласачки места, а резултатите ќе се пренесуваат електронски. За опремата е склучен договор вреден 74,5 милиони конвертибилни марки, околу 44 милиони долари. Властите тврдат дека системот ќе ги спречи двојното гласање, гласањето во туѓо име и фалсификувањето на потписи. Новата опрема се воведува по пилот-проект предводен од ЕУ. Сепак, не сите се воодушевени. Милорад Додик, поранешниот претседател на Република Српска, тврди дека новата технологија всушност треба да им овозможи манипулации на меѓународните претставници. Самиот Додик не може да се кандидира, бидејќи Судот на БиХ му забрани да врши јавна функција шест години.

Аналитичарите се согласуваат дека кампањата ја обележуваат етничките поделби, а не конкретните политики. Партиите ги мобилизираат гласачите преку емоции и конфликти, додека за економијата, образованието, здравството и европскиот пат речиси не се зборува. Говорот на омраза е забранет на јавните места за кампања. Тоа е парадоксално, бидејќи земјата е кандидат за членство во ЕУ од декември 2022 година, а во март 2024 година лидерите на Унијата одлучија да отворат пристапни преговори. Брисел со години го условува натамошниот напредок со реформи во правосудството и во изборниот процес.

Технологијата сама по себе нема да ги реши длабоките проблеми на земјата. Ако изборите поминат без сериозни приговори, тоа ќе биде мал, но важен чекор кон поголема доверба во институциите. Ако пак новите уреди, заедно со политичките тензии, создадат нови спорови, земјата би можела да влезе во уште еден период на застој. Со електронскиот пренос, првите резултати би требало да стигнат побрзо од порано, но вистинскиот тест ќе биде дали поразените ќе ги прифатат.