Пет децении по Аполо: новата трка кон Месечината.

Кога во декември 1972 година екипажот на Аполо 17 ја напушти Месечината, малкумина претпоставуваа дека повеќе од пет децении ниту еден човек нема повторно да стапне на неа. Причините не беа само технички: по победата во трката со Советскиот Сојуз, политичката волја во Вашингтон брзо згасна, а буџетот на НАСА беше драстично скратен. Денес, пак, Месечината повторно се наоѓа во центарот на вниманието, при што за неа се натпреваруваат не само државни агенции, туку и приватни компании.

Во средиштето на американските амбиции се наоѓа програмата Артемис, именувана по сестрата близначка на Аполон. Првата мисија без екипаж, во која капсулата Орион во 2022 година ја обиколи Месечината, се смета за успешна, иако топлинскиот штит при враќањето се оштети повеќе од очекуваното. Планот предвидува лет со четворица астронаути околу Месечината, а потоа и слетување во близина на јужниот пол. Сепак, програмата неколкупати беше одложена, а нејзините трошоци, кои според проценките изнесуваат десетици милијарди долари, редовно предизвикуваат критики во Конгресот. Критичарите тврдат дека истите средства би можеле поефикасно да се вложат во роботски мисии, додека поборниците сметаат дека само присуството на луѓе овозможува вистински научни и технолошки пробиви.

Артемис не е исклучиво американски потфат: Европската вселенска агенција го изработува сервисниот модул на капсулата Орион, без кој екипажот не би имал ниту погон, ниту струја, вода и кислород. Паралелно со тоа, повеќе од 50 држави ги потпишаа Договорите Артемис, кои треба да утврдат заеднички правила за мирно истражување на вселената, иако критичарите во нив гледаат пред сѐ обид на Вашингтон да ги наметне сопствените стандарди.

Истовремено, Кина спроведува сопствена лунарна програма, која во изминатите години постигна низа впечатливи успеси. Во 2019 година сондата Чанг'е 4 стана првиот апарат што меко слета на далечната страна на Месечината, а во 2024 година мисијата Чанг'е 6 оттаму донесе на Земјата примероци од карпи. Пекинг најави дека сака до 2030 година да испрати свои тајконаути на Месечината, а подоцна, заедно со Русија, да изгради трајна истражувачка станица. Затоа не изненадува што многу набљудувачи зборуваат за нова вселенска трка, која, за разлика од онаа од Студената војна, се води не само за престиж, туку и за пристап до ресурси.

Токму ресурсите објаснуваат и зошто речиси сите планирани мисии се насочени кон јужниот пол. Во длабоките кратери околу полот, до чие дно никогаш не допира сончева светлина, температурите паѓаат под минус 200 степени Целзиусови. Научниците претпоставуваат дека во овие таканаречени вечно засенчени области со милијарди години се таложел мраз, донесен најверојатно од комети и астероиди. Доколку тој мраз навистина постои во доволни количества, од него би можеле да се добиваат вода за пиење и кислород за дишење, но и водород и кислород како ракетно гориво. Месечината на тој начин би можела да се претвори во своевидна станица за снабдување, од која би се подготвувале подалечни мисии, што значително би ги намалило трошоците, бидејќи секој килограм лансиран од Земјата е исклучително скап.

Долгорочно, сепак, погледите на вселенските агенции се насочени кон Марс, за чие истражување Месечината би требало да послужи како полигон за тестирање. Таму би требало да се испробаат системи за одржување во живот, нови погонски технологии и постапки за изградба, пред луѓето да тргнат на патување кое би траело неколку месеци во еден правец. Клучното прашање притоа е дали политичката поддршка и финансирањето ќе останат стабилни подолго од еден изборен циклус, бидејќи досегашните програми честопати беа прекинувани или преобликувани со секоја нова администрација. Сѐ уште е отворено дали луѓето ќе стапнат на Марс во следните децении, но едно е речиси сигурно: патот дотаму води преку Месечината.