Зошто изборот на наследникот на Гутереш е тест за самите Обединети нации?

Изборот на десеттиот генерален секретар на Обединетите нации, кој на 1 јануари 2027 година треба да го наследи Антонио Гутереш, се одвива во момент кога организацијата се соочува со една од најтешките кризи досега. Блокадите во Советот за безбедност, хроничниот недостиг на пари и намалената поддршка од САД, најголемиот финансиер на организацијата, ја доведоа во прашање нејзината улога. Истовремено, многу земји членки се надеваат на две историски промени: прва жена на чело на организацијата и, по повеќе од три децении, повторно генерален секретар од Латинска Америка и Карибите.

Според членот 97 од Повелбата на ОН, генералниот секретар го именува Генералното собрание на препорака на Советот за безбедност, што во пракса значи дека вистинската одлука ја носат петнаесетте членки на Советот. Долго време изборот се правеше зад затворени врати, но од 2016 година кандидатите јавно ги претставуваат своите програми пред сите земји членки. Сепак, суштинската селекција и понатаму се случува на тајните пробни гласања во Советот, за кои не се водат официјални записници.

На секое ливче членките можат да го охрабрат или да го обесхрабрат кандидатот, или да не изразат мислење, а за препорака се потребни најмалку девет охрабрувања и ниту едно вето. Затоа резултатите треба да се читаат внимателно: дури и осум охрабрувања малку значат ако меѓу обесхрабрувањата се крие вето на САД, Кина, Русија, Франција или Велика Британија. Во 2016 година, во подоцнежната фаза, постојаните членки гласаа со ливчиња во посебна боја, за да се види кој би ставил вето. На третото гласање, на 18 септември, Ребека Гринспан, генерална секретарка на УНКТАД и поранешна потпретседателка на Костарика, доби девет охрабрувања, најмногу од сите. Зад неа, со осум охрабрувања, се најде Каролин Родригес-Биркет, амбасадорка на Гвајана во ОН, додека Рафаел Гроси, генералниот директор на Меѓународната агенција за атомска енергија, доби повеќе обесхрабрувања отколку охрабрувања. Даниел Форти од Меѓународната кризна група оцени дека трката сега има две јасни фаворитки, но дека ниту една од нив нема доволна поддршка за да биде сигурна од вето.

Најостар пад доживеа Мишел Бачелет, поранешна претседателка на Чиле и поранешна висока комесарка на ОН за човекови права. Нејзината кандидатура ослабе откако новиот чилеански претседател Хосе Антонио Каст ја повлече поддршката на својата земја. По сѐ помалку охрабрувања, шест во јули, две во август и само едно во септември, таа на 19 септември се повлече од трката. Со тоа остануваат седум кандидати, четири жени и тројца мажи.

Аргументот за прва жена на чело на ОН тешко може да се оспори: сите девет досегашни генерални секретари беа мажи, а Генералното собрание во една резолуција ги охрабри државите да номинираат жени. Регионалната ротација, пак, не е запишана никаде, но многумина сметаат дека сега е ред на Латинска Америка и Карибите. Од регионот досега функцијата ја имал само Перуанецот Хавиер Перес де Куељар, од 1982 до 1991 година. Искуството од 2016 година покажува колку малку обврзува овој обичај: тогаш многумина очекуваа генерален секретар од Источна Европа, а беше избран Гутереш од Западна Европа.

Кој и да победи, ќе наследи организација во длабока финансиска криза. Гутереш предупреди дека на ОН им се заканува непосреден финансиски колапс, бидејќи неплатените членарини до крајот на 2025 година достигнаа 1,57 милијарди долари. Дополнително, администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп значително ги скрати средствата за организацијата. Парадоксот е во тоа што идниот генерален секретар мора да ја добие поддршката токму на големите сили чии спорови најчесто го блокираат Советот за безбедност. Следното пробно гласање би можело да се одржи по 28 септември, кога завршува високата недела на Генералното собрание.