Plastika në oqeane: pse zgjidhja ende është larg?

Sipas vlerësimeve shkencore, çdo vit në detet e botës përfundojnë miliona tonë plastikë, ndërsa shifrat e sakta ndryshojnë ndjeshëm në varësi të metodologjisë. Pjesa më e madhe e mbeturinave nuk përfundon drejtpërdrejt në det, por arrin atje përmes lumenjve, sidomos në pjesë të Azisë, ku infrastruktura për grumbullim dhe përpunim nuk arrin ta ndjekë rritjen e konsumit. Nuk duhet nënvlerësuar as roli i peshkimit, sepse rrjetat e humbura ose të hedhura vazhdojnë me vite të kapin peshq, breshka dhe delfinë.

Rrymat detare, të cilat në pjesën veriore të Oqeanit Paqësor formojnë sisteme të mëdha rrethore, prej dekadash i përqendrojnë mbeturinat pluskuese në disa zona. Më e njohura prej tyre, e ashtuquajtura Njolla e Madhe e Mbeturinave të Paqësorit midis Kalifornisë dhe Havait, sipas vlerësimeve është rreth tri herë më e madhe se Franca. Megjithatë, imazhi i një ishulli pluskues mbeturinash mbi të cilin mund të ecej është mashtrues: mbeturinat kryesisht janë shpërbërë në copëza të imëta të panumërta, të cilat pluskojnë nën sipërfaqe dhe mezi dallohen nga kuverta e anijes. Për kafshët detare pasojat shpesh janë fatale: breshkat i ngatërrojnë qeset plastike me meduzat, ndërsa zogjtë e detit i ushqejnë të vegjlit e tyre me copa plastike, gjë që mund të çojë në vdekje nga uria me stomak plot.

Nën ndikimin e rrezatimit ultravjollcë dhe të veprimit mekanik të valëve, plastika nuk dekompozohet, por vetëm copëtohet në grimca gjithnjë e më të vogla. Fragmentet më të vogla se pesë milimetra në literaturën profesionale janë të njohura si mikroplastikë. Ajo tashmë është dëshmuar pothuajse kudo, nga maja e Malit Everest deri te Hendeku i Marianave, gjë që tregon se sa thellë ka depërtuar plastika në ekosistemet globale. Grimca mikroskopike janë gjetur edhe në kripën e gjellës, në ujin e pijshëm, madje edhe në gjakun e njeriut dhe në placentë, edhe pse metodat e matjes janë ende objekt debati shkencor. Nëse dhe në çfarë mase mikroplastika e dëmton shëndetin e njeriut, tani për tani nuk mund të thuhet me siguri; megjithatë, shumë studiues mendojnë se do të ishte e pamatur të pritej për prova përfundimtare para se të ndërmerren masa.

Bashkimi Evropian u përgjigj në vitin 2019 me një direktivë për plastikën njëpërdorimshe, e cila synon produktet që gjenden më shpesh në plazhet evropiane. Që nga viti 2021 në shtetet anëtare janë të ndaluara pipëzat, takëmet plastike dhe shkopinjtë e veshëve, për sa kohë ekzistojnë alternativa lehtësisht të disponueshme. Kritikët megjithatë theksojnë se ndalimet e tilla janë simbolikisht të rëndësishme, por përfshijnë vetëm një pjesë të vogël të mbeturinave plastike në tërësi, dhe se pa uljen e prodhimit problemi nuk mund të zgjidhet.

Pikërisht për këtë arsye, shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara në vitin 2022 ranë dakord të hartojnë një marrëveshje globale ligjërisht detyruese, e cila do të përfshinte tërë ciklin jetësor të plastikës, nga prodhimi deri te asgjësimi. Negociatat, të cilat duhej të përfundonin deri në fund të vitit 2024, deri tani kanë mbetur pa rezultat, sepse interesat e pjesëmarrësve vështirë se mund të pajtohen. Shumë shtete, përfshirë edhe anëtarët e Bashkimit Evropian, kërkojnë kufizime detyruese të prodhimit të plastikës primare, sepse mendojnë se vetëm riciklimi nuk do të mjaftonte. Nga ana tjetër, vendet prodhuese të naftës, si Arabia Saudite dhe Rusia, refuzojnë çdo kufizim të prodhimit dhe duan që marrëveshja të kufizohet para së gjithash te menaxhimi më i mirë i mbeturinave. Nëse nuk gjendet kompromis, ekziston rreziku që në fund të miratohet një marrëveshje pa fuqi të vërtetë, e cila do të shërbente më shumë si simbol sesa si instrument efektiv.

Vetëm një gjë duket e sigurt: për sa kohë që prodhimi botëror i plastikës vazhdon të rritet, as sistemet më të mira të riciklimit nuk do të mund ta ndalin rrjedhën e mbeturinave në oqeane. Prandaj zgjidhja me shumë gjasa nuk do të vijë vetëm nga teknologjia, por do të kërkojë ndryshime të thella në mënyrën se si prodhojmë, paketojmë dhe konsumojmë.