Merkez bankaları enflasyonla nasıl mücadele ediyor?
2022'de euro bölgesinde enflasyon yüzde onu aşan rekor bir düzeye ulaştı. Gıda, elektrik ve ısınma birdenbire çok daha pahalı hâle geldi. Benzer bir durum ABD'de de yaşandı ve orada enflasyon 1980'lerin başından bu yana en yüksek düzeye ulaştı. Peki fiyatlar neden bu kadar hızlı arttı?
Salgın sırasında fabrikalar ve limanlar kesintilerle çalıştı, bu yüzden birçok malda kıtlık yaşandı. Daha sonra ekonomi yeniden açıldığı zaman, insanlar çok şey satın almak istedi, ama arz talebi karşılayacak durumda değildi. Ardından Şubat 2022'de Ukrayna'nın Rusya tarafından işgali geldi. Gaz ve petrol fiyatları fırladı, bu da ulaşımı ve neredeyse her şeyin üretimini pahalılaştırdı.
Merkez bankalarının görevi şudur: fiyatları istikrarlı tutmak. Frankfurt'taki Avrupa Merkez Bankası ve ABD Merkez Bankası Fed aynı hedefe sahip: yıllık yaklaşık yüzde ikilik enflasyon. Bu bankaların en önemli aracını politika faizi oluşturuyor. Bu, ticari bankaların merkez bankasından para ödünç alabilmek için ödedikleri faiz oranı demektir. Merkez bankası faizi yükselttiği zaman, krediler daha pahalı hâle geliyor ve insanlar daha az harcama yapıyor. Şirketler de daha az yatırım yapıyor, böylece talep ve onunla birlikte fiyatlar üzerindeki baskı azalıyor.
Fakat merkez bankaları uzun süre beklediler, çünkü yüksek enflasyon sadece geçici olacak diye düşünüyorlardı. Bankalar ancak 2022'de faiz oranlarını kararlılıkla yükseltmeye başladılar. Fed politika faizini yüzde beşin üzerine yükseltti, AMB ise yüzde dörde. Zamanla önlemler işe yaradı ve euro bölgesinde enflasyon kademeli olarak yüzde iki civarına geriledi. Daha 2024'te AMB faizleri yeniden indirmeye başladı ve kısa süre sonra Fed de aynısını yaptı.
Sıradan insanlar için faiz oranlarındaki değişikliklerin doğrudan sonuçları var. Krediyle daire almak isteyen herkes birdenbire çok daha yüksek aylık taksitler ödemek zorunda kaldı. Tasarruf sahipleri ise nihayet bankadaki paralarına yeniden faiz almaya başladı. Düşük gelirli haneler fiyat artışlarından en çok etkilenen kesim oldu, çünkü bu haneler paralarının büyük kısmını gıda ve enerjiye harcıyor. Yine de ekonomistler, yeni krizlerin ve gümrük vergilerinin fiyatları yeniden artırma ihtimali olduğu konusunda uyarıyor.