Si luftojnë bankat qendrore kundër inflacionit?

Në vitin 2022 inflacioni në eurozonë arriti një nivel rekord prej mbi dhjetë për qind. Ushqimi, rryma dhe ngrohja papritur u bënë shumë më të shtrenjta. Diçka e ngjashme ndodhi edhe në SHBA, ku inflacioni arriti nivelin më të lartë që nga fillimi i viteve tetëdhjetë. Por pse u rritën çmimet kaq shpejt?

Gjatë pandemisë, fabrikat dhe portet punonin me ndërprerje, prandaj mungonin shumë mallra. Kur ekonomia më pas u hap sërish, njerëzit donin të blinin shumë, por oferta nuk mund ta plotësonte kërkesën. Pastaj erdhi pushtimi rus i Ukrainës në shkurt të vitit 2022. Çmimet e gazit dhe e naftës u ngritën përpjetë, dhe kjo i shtrenjtoi transportin dhe prodhimin e pothuajse gjithçkaje.

Detyra e bankave qendrore është t'i mbajnë çmimet të qëndrueshme. Banka Qendrore Evropiane në Frankfurt dhe Rezerva Federale amerikane kanë të njëjtin qëllim: një inflacion prej rreth dy për qind në vit. Instrumenti i tyre më i rëndësishëm është norma bazë e interesit. Kjo është norma e interesit me të cilën bankat tregtare mund të marrin hua para nga banka qendrore. Kur banka qendrore e rrit normën e interesit, kreditë bëhen më të shtrenjta dhe njerëzit shpenzojnë më pak. Edhe kompanitë investojnë më pak, kështu që kërkesa bie, e bashkë me të edhe presioni mbi çmimet.

Megjithatë, bankat qendrore pritën gjatë, sepse mendonin se inflacioni i lartë do të ishte vetëm i përkohshëm. Vetëm në vitin 2022 ato filluan t'i rrisin fuqishëm normat e interesit. Rezerva Federale e rriti normën e saj bazë të interesit në mbi pesë për qind, ndërsa BQE-ja në katër për qind. Me kalimin e kohës, masat dhanë efekt dhe inflacioni në eurozonë ra gradualisht në rreth dy për qind. Që në vitin 2024 BQE-ja filloi t'i ulë përsëri normat e interesit, dhe pak më vonë e bëri këtë edhe Rezerva Federale.

Për njerëzit e zakonshëm, ndryshimet e normave të interesit kanë pasoja të drejtpërdrejta. Kush donte të blinte një banesë me kredi, papritur duhej të paguante këste mujore shumë më të larta. Kursimtarët, nga ana tjetër, më në fund merrnin sërish interes për paratë e tyre në bankë. Familjet me të ardhura të ulëta u prekën veçanërisht nga shtrenjtimi, sepse ato shpenzojnë pjesën më të madhe të parave të tyre për ushqim dhe energji. Megjithatë ekonomistët paralajmërojnë se kriza të reja dhe tarifat mund t'i rrisin sërish çmimet.