Fitore mbi inflacionin, por me çfarë çmimi?
Kur norma vjetore e inflacionit në eurozonë në tetor të vitit 2022 u ngjit në mbi dhjetë për qind, niveli më i lartë që nga futja e euros, u bë e qartë se politika ekonomike po përballej me një sfidë të tillë që Evropa nuk e kishte njohur prej dekadash. Çmimet e energjisë dhe e ushqimeve rriteshin me një ritëm që i befasoi si familjet ashtu edhe ndërmarrjet, ndërsa në SHBA inflacioni në mesin e vitit 2022 arriti nivelin më të lartë që nga fillimi i viteve tetëdhjetë. Megjithatë, ndryshe nga episodet e mëparshme, këtë herë nuk bëhej fjalë thjesht për një ekonomi të mbinxehur, por për një ndërthurje të disa goditjeve që përforconin njëra-tjetrën.
Pandemia e COVID-19 i çrregulloi zinxhirët globalë të furnizimit: fabrikat në Azi u mbyllën përkohësisht, portet ishin të mbingarkuara, ndërsa kostot e transportit detar u shumëfishuan. Njëkohësisht, shtetet me paketa të mëdha ndihme i mbështetën të ardhurat e qytetarëve, kështu që kërkesa, pas rihapjes së ekonomive, u rikthye fuqishëm, ndërsa oferta ende mbetej prapa. Goditja vendimtare, megjithatë, erdhi me pushtimin rus të Ukrainës në shkurt të vitit 2022, pas të cilit çmimet e gazit në Evropë në disa momente ishin shumëfish më të larta se zakonisht.
Si Banka Qendrore Evropiane ashtu edhe Rezerva Federale amerikane synojnë një inflacion afatmesëm prej dy për qind, edhe pse mandati i Rezervës Federale përveç kësaj përfshin edhe punësimin maksimal. Instrumenti kyç i tyre është norma bazë e interesit, rritja e së cilës i shtrenjton kreditë, i dekurajon investimet dhe konsumin dhe në këtë mënyrë e ul kërkesën. Dilema qëndron në faktin se një reagim tepër i kujdesshëm mund ta rrënjosë inflacionin në pritjet, ndërsa shtrëngimi i tepruar rrezikon ta fusë ekonominë në recesion.
Aq më e habitshme është që të dyja bankat qendrore për një kohë të gjatë e interpretuan inflacionin si dukuri të përkohshme, e cila do të zhdukej vetvetiu sapo zinxhirët e furnizimit të normalizoheshin sërish. Kritikët më vonë vunë në dukje se bankat me këtë interpretim humbën muaj të çmuar, gjatë të cilëve pritjet për inflacionin e ardhshëm kishin filluar tashmë të rriteshin. Kur më në fund reaguan, e bënë këtë me një ashpërsi të pazakontë: Rezerva Federale që nga marsi i vitit 2022 e ngriti normën bazë të interesit nga pothuajse zero në mbi pesë për qind, ndërsa BQE-ja e ngriti normën e depozitave nga zona negative në katër për qind.
Rezultatet nuk vonuan: inflacioni në eurozonë ra gradualisht dhe gjatë vitit 2025 iu afrua sërish objektivit prej dy për qind. BQE-ja i uli normat e interesit për herë të parë në qershor të vitit 2024, ndërsa Rezerva Federale e ndoqi disa muaj më vonë. Megjithatë, çmimin e kësaj fitoreje e paguan para së gjithash debitorët: kush në ato vite po shlyente një kredi banese me normë të ndryshueshme, papritur duhej të paguante këste mujore dukshëm më të larta. Njëkohësisht, kursimtarët pas vitesh me interesa zero apo edhe negative sërish merrnin kthime nga depozitat e tyre, edhe pse këto shpesh nuk mjaftonin për të kompensuar fuqinë blerëse të humbur. Më rëndë të prekura, nga ana tjetër, ishin familjet me të ardhura të ulëta, të cilat shpenzojnë një pjesë joproporcionalisht të madhe të buxhetit për ushqim dhe energji dhe prandaj e ndiejnë shtrenjtimin më fort se të tjerët.
Mes ekonomistëve edhe sot zhvillohet debat nëse bankat qendrore kanë nxjerrë mjaftueshëm mësime nga ky episod. Disa pohojnë se reagimi i vonuar, por i vendosur doli i drejtë, sepse inflacioni u zbut pa një recesion të thellë dhe pa një rritje dramatike të papunësisë. Të tjerë, nga ana tjetër, paralajmërojnë se ndryshimet strukturore, si plakja e popullsisë, kostot e tranzicionit energjetik dhe proteksionizmi në rritje, mund ta rrisin në mënyrë të qëndrueshme presionin mbi çmimet. Nëse kjo del e vërtetë, epoka e normave jashtëzakonisht të ulëta të interesit, siç e njihnim në dekadën para pandemisë, me shumë gjasa nuk do të kthehet. Për bankat qendrore kjo do të thoshte se lufta për çmime të qëndrueshme nuk është një fitore e përfunduar, por një detyrë e përhershme që kërkon vigjilencë, besueshmëri dhe gatishmëri për vendime jopopullore.