Pas më shumë se një shekulli shkenca fitoi një lloj të ri të maces së egër.

Në mes të shtatorit 2026 një ekip ndërkombëtar biologësh përshkroi një lloj të ri të maces së egër që jeton në pyjet e mjegullta të Andeve boliviane. Macja e vogël, e quajtur tilcayo, u bë lloji i parë i ri i familjes së maceve që përshkruhet shkencërisht pas më shumë se njëqind vjetësh. Zbulimi është befasues edhe për specialistët, sepse macet, si shumica e gjitarëve të mëdhenj, konsiderohen shumë mirë të studiuara.

Tilcayo i përket grupit të të ashtuquajturave mace tigër, mace të vogla të egra që jetojnë në pyjet e Amerikës Qendrore dhe të Jugut. Meqë duken pothuajse njësoj, biologët i konsideronin një lloj të vetëm për një kohë të gjatë. Ekipi, i udhëhequr nga biologia boliviane Paola Nogales Ascarrunz, prandaj u mbështet te gjenetika. Shkencëtarët analizuan materialin gjenetik të më shumë se 30 maceve nga disa vende të Amerikës së Jugut, përfshirë edhe ekzemplarë të vjetër nga muze në SHBA dhe Evropë. Rezultatet treguan se macet tigër në fakt u përkasin të paktën pesë llojeve të veçanta. Linja e tilcayos u nda nga linjat e të afërmve të saj më të ngushtë rreth 1,4 milion vjet më parë.

Tilcayo është një mace e vogël dhe e hollë, më e vogël se një mace shtëpiake mesatare. I vetmi mashkull i matur është i gjatë rreth 45 centimetra dhe peshon më pak se një kilogram e gjysmë. Nga të afërmit e dallojnë ngjyra e zbehtë e gëzofit, njollat jashtëzakonisht të mëdha dhe bishti më i gjatë. Shkencëtarët e morën emrin nga komunitetet vendase, të cilat prej brezash e quajnë macen tilcayo. Në këtë mënyrë ata deshën të njohin dijen që banorët vendas kanë për këtë kafshë.

Deri tani shkencëtarët mund të vëzhgojnë nga afër vetëm një tilcayo. Është një mashkull rreth dhjetë vjeç, që jeton në strehën për kafshë Senda Verde, jo larg nga qyteti La Paz. Disa vjet më parë një familje vendase ia dorëzoi strehës, pasi kafsha kishte jetuar tek ajo si kafshë shtëpiake.

Në të njëjtën kohë zbulimi ngjall edhe shqetësim. Pyjet e mjegullta në rajonin Yungas, ku Andet zbresin drejt pellgut të Amazonës, janë ndër ekosistemet më të pasura në botë, por po shkatërrohen shpejt. Prerja e pyjeve, zgjerimi i bujqësisë dhe minierat e zvogëlojnë hapësirën për kafshët e egra. Meqë askush nuk e di sa e madhe është popullata as ku saktësisht jeton lloji, shkencëtarët mendojnë se tilcayo ndoshta është e rrezikuar që nga dita e zbulimit të saj shkencor. Dhe vetëm një lloj që është përshkruar zyrtarisht mund të hyjë në listat e llojeve të rrezikuara dhe të marrë mbrojtje.

Prandaj Nogales Ascarrunz dhe kolegët e saj po vendosin kamera automatike në pyjet e rajonit Yungas. Pamjet duhet të tregojnë ku jeton lloji dhe sa i përhapur është, por detyra nuk është e lehtë, sepse në fotografi tilcayo ngatërrohet lehtë me llojet e afërta. Historia e maces së vogël nga Bolivia na kujton se edhe në shekullin XXI planeti fsheh lloje të panjohura, madje edhe mes gjitarëve të studiuar mirë. Në të njëjtën kohë ajo tregon sa shpejt ato mund të zhduken, edhe para se shkenca t'i njohë.