Победа над инфлацијата, но по која цена?

Кога годишната стапка на инфлација во еврозоната во октомври 2022 година се искачи на над десет проценти, највисокото ниво од воведувањето на еврото, стана јасно дека економската политика се соочува со предизвик каков што Европа не паметеше со децении. Цените на енергијата и храната растеа со темпо што ги затече и домаќинствата и претпријатијата, а во САД инфлацијата во средината на 2022 година го достигна највисокото ниво од почетокот на осумдесеттите години. Сепак, за разлика од претходните епизоди, овој пат не се работеше само за прегреана економија, туку за спој од неколку шокови што меѓусебно се засилуваа.

Пандемијата на ковид-19 ги наруши глобалните синџири на снабдување: фабриките во Азија привремено беа затворени, пристаништата беа преоптоварени, а трошоците за поморски транспорт се зголемија повеќекратно. Истовремено, државите со огромни пакети помош ги поддржуваа доходите на граѓаните, така што побарувачката, по отворањето на економиите, силно се врати, додека понудата сѐ уште заостануваше. Решавачкиот удар, сепак, дојде со руската инвазија на Украина во февруари 2022 година, по која цените на гасот во Европа во одредени моменти беа повеќекратно повисоки од вообичаените.

И Европската централна банка и американските Федерални резерви имаат за цел среднорочна инфлација од два проценти, иако мандатот на Федералните резерви дополнително вклучува и максимална вработеност. Нивниот клучен инструмент е основната каматна стапка, чие зголемување ги поскапува кредитите, ги обесхрабрува инвестициите и потрошувачката и на тој начин ја намалува побарувачката. Дилемата се состои во тоа што премногу претпазлива реакција би можела да ја вкорени инфлацијата во очекувањата, додека прекумерното затегнување ризикува да ја втурне економијата во рецесија.

Утолку позабележително е што двете централни банки долго ја толкуваа инфлацијата како привремена појава, која ќе исчезнеше сама од себе штом синџирите на снабдување повторно се нормализираа. Критичарите подоцна забележаа дека банките со тоа толкување изгубиле драгоцени месеци, во кои очекувањата за идната инфлација веќе почнале да растат. Кога конечно реагираа, тоа го сторија со невообичаена жестина: Федералните резерви од март 2022 година ја кренаа основната каматна стапка од речиси нула на над пет проценти, додека ЕЦБ ја подигна каматата на депозити од негативна зона на четири проценти.

Резултатите не изостанаа: инфлацијата во еврозоната постепено опаѓаше и во текот на 2025 година повторно се приближи до целта од два проценти. ЕЦБ ги намали каматите за прв пат во јуни 2024 година, а Федералните резерви ја следеа неколку месеци подоцна. Сепак, цената на оваа победа ја платија пред сѐ должниците: кој во тие години отплаќаше станбен кредит со променлива камата, наеднаш мораше да плаќа значително повисоки месечни рати. Истовремено, штедачите по години на нулти или дури негативни камати повторно добиваа приноси на своите депозити, иако тие често не беа доволни за да ја надоместат изгубената куповна моќ. Најтешко погодени, пак, беа домаќинствата со ниски приходи, кои трошат натпропорционално голем дел од буџетот на храна и енергија и затоа поскапувањата ги почувствуваа посилно од другите.

Меѓу економистите и денес се води дебата дали централните банки од оваа епизода извлекле доволно поуки. Едни тврдат дека задоцнетата, но решителна реакција се покажала како исправна, бидејќи инфлацијата била скротена без длабока рецесија и без драматичен раст на невработеноста. Други, пак, предупредуваат дека структурните промени, како што се стареењето на населението, трошоците за енергетската транзиција и зголемениот протекционизам, би можеле трајно да го зголемат притисокот врз цените. Ако тоа се покаже како точно, ерата на исклучително ниски камати, каква што ја познававме во деценијата пред пандемијата, најверојатно нема да се врати. За централните банки тоа би значело дека борбата за стабилни цени не е завршена победа, туку постојана задача што бара будност, кредибилитет и подготвеност за непопуларни одлуки.