Зошто проширувањето на ЕУ кон Западен Балкан постојано запаѓа во застој?
Кога државите членки на самитот во Солун во 2003 година им ветија на земјите од Западен Балкан европска перспектива, мнозина веруваа дека интеграцијата на регионот ќе биде прашање на неколку години. Повеќе од две децении подоцна, билансот е отрезнувачки: од регионот досега само Хрватска, која пристапи во 2013 година, е полноправна членка на Унијата. Останатите земји се наоѓаат во различни фази на процесот, при што некои од нив чекаат пред вратите на Унијата веќе речиси две децении.
Самиот пристапен процес следи строга логика на условеност: кандидатот мора да го преземе целокупното законодавство на Унијата, кое е поделено на 35 преговарачки поглавја, од јавните набавки до заштитата на животната средина. Секое поглавје се отвора и затвора дури откако ќе се исполнат претходно дефинирани мерила, а за секој од овие чекори е потребна едногласна согласност на сите држави членки. Токму ова правило на едногласност, кое требаше да ги заштити интересите на секоја членка, во пракса ѝ дава на секоја влада можност да го земе целиот процес како заложник во своите билатерални спорови.
Црна Гора, која преговара од 2012 година и ги има отворено речиси сите поглавја, важи за најнапредната кандидатка. Кај Србија, со која преговорите започнаа во 2014 година, напредокот е знатно побавен, меѓу другото затоа што Брисел ја поврзува нејзината европска иднина со нормализацијата на односите со Косово. Албанија и Северна Македонија, пак, официјално ги отворија преговорите дури во 2022 година, по години на чекање во предворјето на Унијата.
Македонскиот случај особено јасно покажува колку силно билатералните прашања можат да го обликуваат процесот. Иако земјата го доби статусот на кандидат уште во 2005 година, Грција со години го блокираше почетокот на преговорите, бидејќи сметаше дека името Македонија имплицира територијални претензии кон нејзината истоимена северна покраина. Спорот беше надминат дури со Преспанскиот договор од 2018 година, со кој земјата го прифати името Северна Македонија, што за многу граѓани претставуваше болен компромис. Наместо очекуваниот пробив, следуваше нова блокада: Бугарија побара внесување на Бугарите во Уставот како малцинство, како и отстапки во прашањата на историјата и јазикот. Бидејќи за уставна измена е потребно двотретинско мнозинство во Собранието, ова барање ги продлабочи политичките поделби, а дел од јавноста го доживеа како задирање во националниот идентитет.
Надвор од билатералните спорови, клучниот критериум останува владеењето на правото, кое Брисел во последните години го стави во самиот центар на пристапната методологија. Според таа логика, поглавјата за правосудството и основните права се отвораат први, а се затвораат последни, така што напредокот во сите други области зависи од нив. Во извештаите на Комисијата редовно се критикуваат политичкото влијание врз судството, селективната борба против корупцијата и притисоците врз независните медиуми. Критичарите притоа предупредуваат дека формалното усвојување закони малку значи доколку тие не се спроведуваат доследно во пракса.
Сепак, одговорноста не лежи само кај кандидатите. Во повеќе земји членки проширувањето е непопуларно, а владите се плашат дека приемот на нови, релативно сиромашни држави би ги оптоварил буџетот и институциите на Унијата. Затоа сѐ погласни се гласовите дека Унијата мора, пред приемот на нови членки, да ги реформира сопствените процедури, на пример со укинување на едногласноста во надворешната политика. Други, пак, предупредуваат дека секое дополнително одложување би отворило простор за Русија, Кина и други надворешни актери, кои веќе се обидуваат да го зголемат своето влијание во регионот. Руската инвазија на Украина во 2022 година навистина му даде нов политички импулс на проширувањето, но досега тој импулс само делумно се претвори во конкретен напредок за Западен Балкан. Дали земјите од регионот ќе станат членки во следната деценија, пред сѐ ќе го одреди едно: подготвеноста на двете страни да ги исполнат сопствените ветувања.